موضوعات سایت
Skip Navigation Links
امکانات سایت
اوقات شرعي
دریافت فایل
پرسش و پاسخ
معرفی کتاب
لينك هاي مفيد

اذكـار هفته
 حضرت زهرا (س)
امام حسين عليه السلام
اطلاع رساني شيعه
پخش زنده حرم امام رضا عليه السلام
پايگاه استاد جعفر فاضل

دانلود نرم افزار
ادعیه ویژه حضرت ولیعصر(عج)
ادعیه ویژه حضرت ولیعصر(عج)
آمار سايت
مطالب : 660
نظرات : 1
كاربران : 150
جايگاه رفيع عقل

جايگاه رفيع عقل

 

جعفر فاضل

 

عقل چراغ پرفروزي كه خداي رب العالمين به بشر عنايت نمود كه بوسيله آن، حق را از باطل تمییز داده و راه از چاه باز شناسد.

خداوند پس از آن كه عقل را آفريد، به او چنین خطاب نمود:

« اَما اِنّي اِيّاك آمُرُ وَ اِيّاكَ اَنهي و اِيّاكَ اُعاقِبُ و اِيّاكَ اُثيبُ »

« ( اي عقل) تو را امر مي كنم و تو را نهي مي كنم و بر اساس تو عقاب مي كنم و پاداش مي دهم ».[1]

بر اين اساس، هركس به اندازه­ی عقلش مورد محاسبه قرار مي­گيرد. در اين مورد، امام باقر عليه السلام فرمود:

 « انَِّما يُداّقُ اللهُ العِبادَ فيِ الْحِسابِ يَومَ القِيامَة عَلي قَدرِ ما آتاهُمْ مِن العْْْقُوُلِ فيِ الدُنيا »[2]

« همانا خداوند، حساب بندگان را در روز قيامت، به اندازه عقلي كه در دنيا به آنها داده است، مورد محاسبه قرار مي­دهد .»

حضرت امير المؤمنين عليه السلام درباره ­ي عقل فرمود:

 «اَلعَقلُ رَسُولُ الحَقّ[3]              

 « عقل فرستاده ي حضرت حق ، به سوي بندگان است»

 اما عقل، با تمام شرافتش، محدود است. بديهي است رشد بشر با عقل محدود، محدود خواهد بود. لذا خداي تعالي بر اساس لطفش پيامبران را فرستاد تا علاوه بر اين كه عقل ها را فعّال كنند، آنچه لازمه­ی هدايت بشر است و از حد عقل خارج است به بشر بياموزند؛ تا هدايت بشر، سير صعودي پيدا كند. حضرت امير(علیه السلام) فرمود:

 « العقل شرعٌ من داخل و الشرع عقلٌ من خارج »[4]

« عقل ، شريعتي است از درون و شريعت ، عقلي از بيرون است».

 

چكيده ­ي مطلب:

1 ـ عقل حجت خداست و بايد تبعيت شود.

2 ـ عقل معصوم است ولي محدود است و در محدوده ­ي واقعي خود خطا پذير نيست.

3 ـ عقل جداكننده ي انسان از حيوان است.

4 ـ هر كس به اندازه عقلش مورد محاسبه قرار مي­گيرد.

5 ـ عقل و شرع مويّد يكديگرند.

 

عقل بين افراط و تفريط

مقوله­ ي عقل همواره بين افراط وتفريط شناور بوده است.

ديدگاه­هاي مختلفي در باره ي عقل وجود دارد. بعضي چون حنابله[5] به عقل چندان بهايي نمي­دهند و درباره ­ي عقل راه  تفريط را طي كردند.[6] و بعضي چون فلاسفه از عقل انتظار زيادي دارند و در مورد قدرت و محدوده­ ي عقل راه افراط را پيش گرفته­اند.

داوري درباره­ ي عقل هرگز به سامان نمي­رسد مگر اين كه عقل و حوزه كاربرد آن را بشناسيم.

مستفاد از ادله و نيز حكم خود عقل، اين است كه عقل محدوديت دارد. امام صادق عليه السلام فرمودند: همانطور كه  بينايي و شنوايي ما محدود است، عقل ما نيز محدود است.

البته محدوديت عقل، مورد قبول عموم فلاسفه است، تا حدي كه ملاصدرا مي­گويد:  معارف حق، مقيد به آنچه كه من ترسيم نموده­ام، نمي­باشد زيرا حق، وسيع­تر از آن است كه عقلي به آن احاطه پيدا نمايد[7] ولي در عمل مي­بينيم وارد عرصه­ ي  تفكر در ذات حق شده­اند كه از حوزه عقل خارج است. آيا پرسش از اين كه حقيقت خدا وجود است یا غير آن،  ورود در حوزه­ ي ذات نيست؟

عَنِ السَجاد (عليه السلام) : سُبْحانَ  مَنْ لَم يَجْعَلْ في أَحَدٍ مِنْ مَعْرفَةِ نِعَمِهِ الّا الْمعْرِفَة بِالتَقْصيرِ عَنْ مَعْرِفَتِها ، كَما لَم يَجْعَل في اَحَدٍ مِنْ مَعرِفَةِ ادراكِه أكثَر مِنَ الْعِلْمِ بِاَنَّهُ لا يُدرِكُه .[8]

منزه است خدايي كه شناخت كنه نعمت­هايش را براي هيچ كس قرار نداده مگر به اين اندازه كه بفهمند قابل شناخت نيستند همانطور كه دركي بالاتر از اينكه خدا قابل درك نيست براي كسي درباره ­ي خودش قرار نداده است.

عَن أمير المُؤمِنينَ (عليه السلام) الحَمْدُ للِهِ الذي أَعجَزَ الاَوهامَ أن تَنالَ الاّ وُجودُه وَ حَجَبَ الْعُقوُلْ أََن تَتَخَيَّلَ ذاتِهِ.[9]

سپاس خدايي را كه گمان­ها را، جز در فهم بودنش، ناتوان ساخت و عقلها را از تخيّل ذاتش ممنوع و محجوب كرده.

وَفِي المُناجـاةَ الْخَمْسِ عَشْرـَة المَنسُوبَة الِيَ السّجّادِ علیه السلام ( المناجاة الثانية عشرة، مُناجاةُ العْارِفينَ ): عَجَزتِ العْقُوُلِ عَنْ اِدراكِ كُنْهِ جَمالِكٌ ... وَلَم تَجعَل لِلْخَلْقِ ! طَريقاً الِي مَعْرِفَتِك اِلاّ بِاْلعَجْزِ عَنْ مَعْرِفَتِك.[10]

عقل­ها از فهم کنه ذات جمالت ناتوان هستند .... و براي آفريده­هايت، راهي به معرفتت جز اظهار عجز از شناختت قرار ندادي .

عَن اَبراهَيم قالَ قالَ اَبُو جَعَفر عليه السلام : تَكَلّمُوا في خَلقِ اللِه وَلا تَتَكلََّمُوا فِي اللِّه ، فَاِنَّ الكَلامَ فِي اللهِ لايَزيدُ اِلاََّ تَحيُّراً.[11]

درباره­ ي آفریده های خدا، صحبت کنید، ولی در ذات خدا سخن به زبان جاری نکنید که صحبت کردن درباره­ ي ( ذات) خدا چیزی جز تحیر و سرگرداني نياورد.

عَنِ الباقرعلیه السلام ایّاکُم وَالتَفَکَُّرَ فِی اللهِ وَلکِن اِذا أرَدتُم اَن تَنظُروا اِلی عَظَمِتِه فَانظُرُُُوا الِی عَظیم خلقِه.[12]

از اندیشیدن در ذات خدا بپرهیزید و لکن هنگامی که اراده کردید به عظمت او بنگرید، پس به عظمت آفرینش نظر کنید (و بیندیشید).

بعضي از فلاسفه مي­گويند: اين مباحثي كه ما عنوان كرديم، ورود در حوزه تفكر در ذات، نيست. به اين دسته مي­گوييم چه بحثي از مباحث در مورد خدا و ذات حق بوده كه شما وارد آن نشده باشيد؟ نشاني آن را به ما بدهيد. آيا طبق نظر شما، غايت فلسفه، ادراك حقايق موجودات نيست؟

بعضي از فلاسفه چون صاحب الميزان، معتقدند كه تفكر در ذات حق، تنها براي كساني كه تبحّري در مسايل عقلي ندارند، غير مجاز است. بنابراین ايشان پذيرفته­اند كه مباحث فلسفي موجود،  وارد حوزه تفكر در ذات شده است.

صاحب الميزان در مورد رواياتي كه از تفكر در ذات حق نهي مي­كند، مي نويسد:

اَقُولُ وَ فِي النَهيِ عَنِ التَفَكُّر فِي اللهِ سُبحانَهُ رِواياتٌ كَثيرَةٌ اُخَر، مُودَعَةٌ في جَوامِع الفَريقَين، وَ النَهيِ اِرشادِيٌّ مُتَعَلِّقٌ بِمَن لا يَحسُنُ الوُرُود فِي المَسائِل العَقلِيَّةِ العَميقَةِ فَيَكُونَ خَوضُهُ فيها تَعرّضاً لِلهَلاكِ الدائِم.[13]

« ... و در مورد نهي از تفكر در باره­ی خداي سبحان مي­گويم كه روايات زيادي كه در كتاب­هاي جامع شيعه و سنّي آمده است و نهي در اين روايات ارشادي است و اين نهي در مورد كسي است كه در مسایل عقلي عميق، تبحری ندارد. چه، ورود او در اين مسايل باعث هلاكت دايمي او خواهد بود. »

به حضرت استاد مي­گوييم:

اول: حمل اين روايات با صراحت ويژه­اي كه در نهي از تفكر در ذات حق دارد، به نهي ارشادي خلاف ظاهر است و علاوه بر اين كه شاهد و قرينه بر آن وجود ندارد.

دوم: از نقطه نظر عقلي، ذات حضرت حق دست نايافتني است. لذا نهي ارشادي مذكور، حتي محتمل هم نيست.

سوم: در روايات تصريح شده­است كه حتي قوي ترين افكار و دقيق ترين بينش به ذات حق تعالي، راهي ندارند، لذا استنباط استاد طباطبايي،  از قبيل اجتهاد در مقابل نص است.

 

چكيده­ ي مطلب:

1ـ عقل معصوم است و حجت الهي است.

2ـ عقل محدود است و در محدوده­ی خود درست عمل مي­كند.

3ـ بي­توجهي به عقل و نيز انتظار بيش از حد از عقل داشتن، هر دو باعث خروج از راه مستقيم مي­شود.

4ـ تفكر در ذات حضرت حق، از نظر عقل و شرع ممنوع است؛ زيرا ذات حضرت حق وراي درك هر مخلوقي است.

 

تساوي فلسفه با عقل!

با توجه به محدوديت عقل، نمي توان از عقل انتظار داشت، در همه­ ي حوزه ها وارد شود و به هدف برسد. ولي باز به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه عقل در محدوده­ ي خود ، به طور كامل معصوم است و درست عمل مي­كند و اشتباه در نتيجه، مربوط به عاقل است نه عقل.

در اهميت عقل و احكام آن، هيچ شك و شبهه­اي نيست. با همين عقل به­صحت ادعاي انبيا رسيديم و بوسيله همين عقل به امامت و حقانيت اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام پي برديم. لذا عقل را زير بناي همه­ ي حقايق مي­دانيم ولي سخن اينجاست وقتي كه به وسيله عقل به وحي رسيديم، آيا كار عقل تمام مي­شود و بايد عقل را كنار گذاشت؟ و يا باز هم كار عقل ادامه دارد و هرگز عقل از حجيت نمي­افتد؟

به­نظر نمي­رسد صاحب نظري، پيدا شود و بگويد كه عقل قبل از رسيدن به وحي حجت بود و بعد از رسيدن به وحي از حجيت افتاد، اين سخن به طور كامل، غير منطقي است و دليلي بر آن وجود ندارد. حال چنانچه پرسيده شود كه اگر حكم عقل با وحي سازگار نبود، تكليف چيست؟

به طور اساسي، چنين امري تنها در حد تصوّر است، زيرا ممكن نيست كه حكم عقل با مفاد وحي، تنافي داشته باشد. در بعضي از امور است كه عقل در آن مورد، حكمي ندارد كه مشخص است حكم شريعت بايد اخذ شود.  در بعضي موارد ظاهر متن وحي، با عقل سازگار نيست، بديهي است كه به وسيله عقل توجيه مي­شود، مانند اين كه قرآن مي­فرمايد: ﴿ يَدُ اللهِ فَوقَ اَيديهِم « دست خدا فوق همه­ی دست­ها است.» كه مشخص است كه خدا جسم وجسماني نيست، در اين جا مطابق حكم عقل توجيه مي شود، كه مراد از « يد »، قدرت است كه قدرت خدا، ما فوق همه ­ي قدرت­ها ست.  البته در اين قسمت بايد با احتياط كامل، حركت نمود و نمي­توان به­سرعت و شتاب حكم كرد،كه اين آيه ظاهرش مخالف حكم عقل است چه، گاه موهومات جاي معقولات را مي­گيرند. به عبارت ديگر اگر در موردي، عقل حكمي داشته باشد: حكم عقل با شرع، مخالفت ندارد.

بايد توجه شود، وقتي مي­گوييم عقل، منظور همين عقلي است كه به­وسيلـه آن، حق را از باطل تمييز مي­دهيـم، با آن فكــر مي­كنيم، مي­فهميم و نتيجه مي­گيريم و صحيح نيست كه گفته شود عقل (تعقل) همان فلسفه است.

ما در عين حالي كه به عقل و احكام آن بها مي­دهيم، ولي فلسفه را مساوي تعقل نمي­دانيم. زيرا در تك تك  اهمّ مسايل فلسفه ، سخن و نقد داريم.

جناب ملاصدرا در آخرين فصل «الهيات اسفار» كه در توفيق بين شريعت و حكمت در دوام فيض باري تعالي و حدوث عالم، عنوان شده است، مي­نويسد:

« فَصلٌ في طَريق التَوفيق بيَنَ الشَريَعۀَ وَ الحِكمَۀِ في دَوام فَيضِ الباري و حُدوُثِ العالَمِ، قَد اَشَرنا مِراراً اَنَّ الحِكمَۀَ غَيرُ مُخالِفَۀٍ لِلشَّرائِعِ الحَّقۀِ الالهيَّۀِ ...».[14]

در واقع ملاصدرا فلسفه را كه از آن تعبير به حكمت مي­كند را مخالفت شريعت نمي­داند. زيرا معتقد است كه قوانين فلسفه، همه، احكام عقلي يقيني و ضروري هستند، لذا در جاي ديگر مي­گويد:

« وَ حاشَي الشَريعَۀ الحَقّۀ الالهيِِّۀَ البَيضاء اَن تَكُونَ اَحكامُها مُصادِمَۀً لِلمعارِفِ اليَقينيِّۀِ الضَرُورِيَّۀِ »[15]   

« و دور است که احکام دین روشن خداوند با معارف قطعیِ یقینی تعارض داشته­ باشد. »         

چگونه فلسفه موجود، همان تعقل باشد در حالي كه بسياري از قواعد و قوانين فلسفه، مخالفت روشن با متن شريعت دارد، در حالي كه مشخص است كه حكم عقل بايد مبين شرع باشد و يا آن را توجيه كند، نه آن كه آن را رد كند.

ابن رشد نيز بر اساس همين فكر، كه فلسفه همان حكم عقل است، رساله­ ي « فَصلُ المَقال في ما بَينَ الحِكمَۀِ وَ الشَريَعۀ مِن الاتّصال» را مي­نويسد و تلاش فراوان مي­كند كه اين مطلب را تثبيت كند كه ميان شريعت و حكمت، هيچ گونه جدايي نيست. در حالي كه سخن درست اين است، كه بين حكم عقل و شريعت، هيچ گونه جدايي نيست، نه اين كه بين فلسفه و شريعت جدايي است، زيرا موارد افتراق قطعي بین فلسفه و شریعت ، فراوان است كه نمي­توان از آن گريزي داشت. به­خصوص كه در اهم مسايل، مثل اصالت وجود يا ماهيت و مثل حركت جوهري بين فلاسفه، اختلاف نظر است، حال كداميك موافق شرع وكدام مخالف است؟!

و بر اساس همين فكر كه فلسفه همان تعقل است، استاد طباطبايي در ابتدای رساله­ی «علي و الفلسفة الالهية» مي­نويسد:

«حَقّاً اَنّه لَظُلمٌ عَظيمٌ اَن يُفَرََّقَ بَين الدينِ الالهي وَ بَينَ الفَلسَفَۀِ الالهِيَّۀَ »

« به حق که ظلم بزرگی است که اگر بین دین خدا و فلسفه الهی،  فرق گذاشته شود. »

به حضرت استاد چنين عرض مي­كنيم كه هيچ كس در اهميت تعقل، بحث و گفتگو ندارد و نيز هيچ كس درصحت فلسفه الهي، كه بر اساس تعقل باشد، نيز شكي ندارد ولي اين فلسفه­اي كه بر اساس مباني يوناني­ها بنا شده است، آيا همان فلسفه­ ي الهي است؟!

كاري كه عموم فلاسفه انجام داده­اند، تا بتوانند فلسفه را با تعقل مساوي كنند، دخل و تصرف در تعاريف كلمات است.  فلسفه را طوري تعريف مي­كنند، تا با عقل هماهنگ شود، و سپس ادعا كنند كه فلسفه همان تعقل است. و هر كس در باره­ی عقل چيز ديگري بگويد چون مطابق اصطلاحات خود ساخته­ ي آنان، سخن نگفته است، متهم به بي سوادي مي­شود.

فلاسفه مي­گويند: فلسفه علمي است كه در مورد امور كلي و عوارض « مَوجَودٌ بُما هُوَ مَوجُودٌ » بحث مي­كند و عقل را مدرك همان اموري مي­دانند كه موضوع مسایل فلسفي را ترتيب مي­دهد و بدين ترتيب، زير بناي ادعای  اتحاد فلسفه با تعقل را بوجود مي­آورند.[16]

حال اگر ما همه اين تعاريف را بپذيريم لکن پرسش اينجاست که آيا آنچه، آن را فلاسفه به عنوان مدركات قطعي عقل ارائه داده­اند، به واقع  عقلي است؟

آيا خدا، وجود است يا خالق وجود است؟

آيا خدا، عقل است يا خالق عقل است؟

آيا خدا، علت تامه اصطلاحي است يا خالق قانون عليت است؟

آيا خدا، هم جنس و هم سنخ موجودات است يا غير از آن است؟

آيا خدا، مجبور است خلق كند يا قادر مختار است؟

اگر به سراغ فلسفه صدرايي برويد، به خدايي هم جنس موجودات، مجبور به خلقت و عاري از هر گونه اختيار، مي­رسيد. ولي خداي قرآن، هم جنس مخلوق نيست و داراي اختيار تـامّ است؛ اگر بخواهد خلق مي­كند و اگر نخواهد خلق نمي­كند.

 

 چكيده­ ي مطلب:

1 ـ عقل حجت الهي است ولي محدود است و تنها در محدوده ­ي خود، معصوم است.

2 ـ عقل اشتباه نمي­كند ولي عاقل معصوم نيست و اشتباه مي­كند.

3 ـ فلسفه­ ي موجود مساوي، با عقل و تعقل نيست. چون سفسطه فراوان دارد.

4 ـ مخالفت با فلسفه ­ي موجود مخالفت با عقل و تعقل نيست.

5 ـ تخالف محصول فلسفه­ ي موجود، با معارف الهي، نشان از عدم تساوي فلسفه با عقل دارد. چه، هرگزعقل با وحي تنافي ندارد.

 

در شماره­ی بعدی درباره­ی نسبت فلسفه با حکمت مطالبی خواهید خواند.

 



[1] ـ شرح اصول كافي مازندراني 1/ 71.

[2] ـ الكافر 1/11- كافي از كتاب عقل وجهل  ح 7 - الحدائق الناضره 18/25- المحاسن 1/195-شرح كافي 1/79.

[3]ـ  غررالحكم ودررالكلم ص50 ح 296- عيون الحكم والمواعظ ص27- العقل والجهل ري شهري ص 74 .

 ميزان الحكمه 3/23033.

[4] ـ مجمع البحرين   5 / 425- 2 / 1249

[5] ـ ابن جوزي درمناقب احمد بن حنبل ص 156، او را صد در صد سنت گرا و متعصب خوانده است . و نوشته است ابن حنبل معتقد بود كه بايد عقايد ديني را از ظواهر قرآن و حديث بدست آورد نه از راه استدلال و بحث هاي منطقي، از اين رو ،  وي پرداختن به مباحث كلامي را بدعت دانسته و متكلمان را مذمت بسيار كرده است. احمد بن حنبل مي گويد : با متكلمين مجالست نكنيد، هر كس علم خود را از اين طريق كسب كند، دين خود را  هدف درگيريها و طعن دشمنان قرار داده است.

[6] ـ معروفترين مذاهب عامه عبارت است از شافعي، حنفي ، مالكي و حنبلي كه هيچ كدام بطور صريح، عقل را از منابع اجتهاد و استنباط، ذكر نكرده­اند. تفصيل مطلب را به كتاب الامام الصادق و المذاهب الاربعه ج 1 ص 520 مراجعه نماييد .

[7] ـ مقدمه اسفار 1 / 10

[8] ـ تحف العقول : 283 - الكافي 8-394 – صحيفه سجايه دعاي ششم – بحار 75/141

[9] ـ توحید صدوق 73 ـ بحار 4/221 ـ الامالی صدوق 399

[10] ـ ميزان الحكمه 3/1894- (  بحار 94/150)

[11] ـ التوحید الصدوق 454- شرح اصول کافی مازندرانی 3/147- وسایل الشیعه 16/196

[12] ـ کافی 1/93 ـ وسایل الشیعه 16/195

[13] ـ الميزان في تفسير القرآن ص 58 ج 19

[14] ـ ج 3 ص 85.

[15] ـ اسفار ج 4 ص 75.

[16] ـ مخفي نباشد، مراد فلاسفه از عقل، قسم چهارم از اقسام مدركات انسان است. فلاسفه، ادراكات انسان را در علم حصولي به چهارگونه تقسيم كرده­اند.

اول: ادراكات حسي كه متوقف بر حصول ماده خارجي و وضع خاص بين مُدرِك و مُدرَك است و شامل ادراكات حواس پنج گانه است.

دوم: ادراكـات خيالي كه در آن صورت خيالي شيئي كه قبل احساس شده، تصور مي­گردد، بدون اينكه ماده خارجي آن حاضر شود و انسان قادر است با تركيب آن صور، صورتهاي ديگري را ايجاد كند.

سوم: ادراكات وهمي، كه بر خلاف خيال، فاقد صورت است، لكن معنـايي جزيي مي­باشد، مانند محبت مادر زيد به زيد.

چهارم: ادراكات عقلي يعني ادراكي كه نه مشروط به حضور ماده خارجي مي­باشد و نه صورت دارد و نه امري جزيي است.

 

ارسال شده در تاریخ 1387/3/30 توسط admin

مـطالـب مــرتبط (آرشيو)

نــــظــرات
برای ارسال نظر بایستی عضو سایت شوید

اطلاعيه سايت

ميلاد با سعادت سيد و سالار شهيدان حضرت اباعبد الله الحسين عليه السلام و قمر منير بني هاشم حضرت ابو الفضل العباس عليه السلام و حضرت زين العابدين امام سجّاد عليه السلام را به محضر مقدّس امام زمان عليه السلام و تمام محبان آن حضرت تبريك و تهنيت مي گوييم.

 

متقاضیان جهت اشتراک مجله مکتب وحی  می توانند آدرس دقیق پستی خود را به شماره09157001433 ارسال نمایند.

منوی اصلی
صفحه نخست
اخبار سایت
درباره ی ما
ارتباط با ما
اخبار سايت
کاربران
 
 
ثبت نام

جستجو
حدیث روز
قال على عليه السلام
و ان اخوف ما اخاف عليكم اتباع الهوى و طول الامل
همانا، وحشتناكترين چيزى كه بر شما مىترسم، هواپرستى، و آرزوهاى دراز است.
نهج البلاغه خطبه 28
گالري تصاوير

علمای عظام و مفاخر شیعه
کلیه ی حقوق این سایت متعلق به مؤسسه مکتب وحی می باشد