پژوهشي   پيرامون  «عهد»  در عهد عتيق

و ظهور  بني­اسرائيل

درآمد

 «عَهْدَيـْن» از عناوين آشناي مسيحيان است. عنوان مذكور به اين باور مسيحيان اشاره دارد كه خدا دو عهد و پيمان با انسان بسته است: يكي «عهد قديم» كه در آن خدا از انسان پيمان گرفته كه بر شريعت الاهي گردن نهد و ديگري «عهد جديد» كه پيمان بر سر محبّت خدا و عيسي مسيح است. متناظر با اين تقسيم، كتاب­هاي مربوط به دوره اوّل را «عهد قديم» و كتاب­هاي مربوط به دوره دوّم را «عهد جديد» مي­خوانند و هر دو قسمت از نظر مسيحيان مقدّس و معتبر است، ليكن يهوديان معتقدند خدا تنها يك پيمان با انسان بسته و آن هم پيمان «شريعت» است. بر اين اساس، يهوديان تنها بخش «عهد قديم» را قبول دارند. هرچند باور عمومي يهوديان و مسيحيان اين است كه تورات فعلي نوشته و يا كتاب آسمانيِ حضرت موسي عليه­السَّلام است، امّا كساني در گذشته و حال انتساب تورات موجود به حضرت موسي  عليه­السَّلام را قاطعانه ردّ كرده و به اثبات اين نظريّه پرداخته­اند كه تورات موجود در قرون پس از آن حضرت به نگارش درآمده است. نگارنده در اين نوشتار، موضوع «عَهْد» در عهد عتيق و ظهور بني­اسرائيل را واكاويده است.

عَهْد، معانی و اقسام آن

 هرگاه از «عهد»، «پیمان» و مانند آن سخن به میان می­آید، ذهن ما متوجّه امری می­گردد که از زُمره مفاهيم است و دارای دو طرف مي­باشد؛ «عهد» از سوی انسان با کسی یا چیزی منعقد می­گردد که متضمّن تعهّدی بوده و گویی در این حال طرفین متعهّد و ملتزم به انجام کار یا قولی می­شوند و در صورت عدم التزام به لوازم آن باید متحمّل خسارات یا تبعات ناشی از تخلف خود گردند. در میان افراد و جوامع انسانی، همواره صورت­ها و مراتبی از عهد، پیمان، میثاق و مانند آن وجود داشته و دارد و بی­راه نیست که بگوییم هیچ صورتی از صورت­های حیات آدمی خالی از این مقوله نبوده          و  نمی­باشد. آدمی حتّی گاهی با خودش در انجام کاری عهد می­بندد و گویی طرف او در این پیمان، وجود خودش    می­باشد، اما عالی­ترین شکل عهد و پیمان، پیمانی است که میان انسان و خدا بسته می­شود.

 در اصطلاح فقهی «عهد» یعنی تعهّد نسبت به امری یا چیزی که انسان وعده آن را داده است و فرق است میان «عهد» و«میثاق» ؛ زیرا «میثاق» تأکید بر همان «عهد» است و  «عهد» امری است طرفینی، يعني میان دو نفر؛ در حالی که «میثاق» یک طرف دارد و عهد شرعی همانند نذر کردن است با تمامی شرایط آن و ذکر صیغه مربوطه. بنابر اجماع فقها، التزام به لوازم «عهد» واجب شرعی است. عهد و پیمان حقیقی، همان عهد و پیمانی است که حق تعالی در روز اَلَسْت از جملگي خلایق گرفت؛ این عهد تا اَبَد پا برجاست. تمامی حوادث، رویدادها، اقوال و نيز احوالات آدمی بر اساس همین عهد و پیمان اَزَلی تفسیر می­شود. اصطلاح «الست» از واژگان قرآنی است که در فرهنگ اسلامی و نيز در میان مفسّران، محدّثان و فقها مورد تفسیرهای گوناگون قرار گرفته است. این واژه که تنها یک بار در قرآن ذکر شده، در آیه 172 سوره اعراف آمده­ است: «وَ اِذْ أخَذَ ربُّکَ مِن بَنِی­آدَم مِن ظُهورهم ذرِّيَّتَهُم وَ أشْهَدهم عَلَي أنْفُسِهِمْ ألَسْتُ بِرَبِّکُم قالوُا بَلَی شَهِدنَا». يعني: و (به یاد آور) هنگامی را که پروردگارت از پُشت فرزندان آدم، ذُرّیـّه  آن­ها را برگرفت و ایشان را بر خودشان گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند آری! گواهی دادیم

 غالب مفسّران و عالمان قرآنی، معانی روز «اَلَسْت» را با همان عهد اَزَلی خدا با موجودات قرین می­سازند و اشارات مکرّر قرآنی در این زمینه را به همین معنا تفسیر می­کنند. پیمان و عهد الاهی چندین بار در آیات قرآنی مورد تأکید قرار گرفته است؛ به طور مثال در سوره حدید به این عهد و پیمان الاهی چنین اشاره شده است: « ما لکم لا تؤمنون بالله      و الرسول....»  یعنی: و شما را چه شده که به خداوند ایمان نمی­آورید و حال آن­که پیامبر خدا شما را به ایمان به پروردگارتان دعوت می­کند و اگر مؤمن باشید بی­شک خدا از شما پیمان گرفته است.[1] از ظاهر این گونه آیات چنين بر می­آید که خطاب پروردگار در واقع همان فطرت خداجوی انسان است که هیچ گاه از اقرار به ربوبیت پروردگار خالی نبوده است؛ با این وصف، «عهد اَلَسْت» یا «روز اَلَسْت» تعبیری است که به هنگام اخذ پیمان و عهد الاهی از انسان و فرزندان او اطلاق می­گردد.                   

عهد در اديان ابراهيمي

 حکایت عهد و پیمان الاهی با انسان در جملگي کتب آسمانی ادیان ابراهیمی با اندکی اختلاف در جزئیات آن آمده است. ابتدا درتورات و در «سفر پیدایش» چنین ذکر شده که خدا به آدم ابوالبشر امر کرد – و یا از او عهد و پیمان گرفت که – در بهشت از همه درختان و میوه­ها می­توانی تناول کنی، مگر«درخت معرفت» که اگر از آن بخوری، خواهی مرد.[2] در تورات همچنين از اِغواگري شیطان سخن رفته و این که در اثر فریب مار (یا همان شیطان)، ابتدا حوا و سپس آدم از میوه درخت ممنوعه(= معرفت) تناول کردند و در نتیجه این نافرمانی، به رنج و اَلَم فراوان و اَبَدی دچار گشتند.[3] اگرچه این حکایت در انجیل و قرآن کریم نیز تکرار شده؛ ليکن تنها در گزارش تورات است که درخت معرفت به عنوان درخت ممنوعه معرفی شده و علت خروج آدم و حوا از بهشت عدن را بیم خدا از دانایی انسان به نیک و بد امور عنوان کرده است! «و خدا گفت: همانا انسان مثل یکی از ما شده است که عارف نیک و بد گردیده، اینک مبادا دست خود را دراز کند و از درخت حیات نیز گرفته بخورد و تا به ابد زنده ماند. پس خداوند او را از باغ عدن بیرون کرد...».[4]    

 پس از پیمان شکنی انسان، دومین صورت عهد الاهی در داستان حضرت نوح علیه­السَّلام تجلّی می­یابد، آن جا که خدا نه تنها با نوح و فرزندانش، بلکه حتّی با تمامی حیوانات و جانداران روی زمین عهد خود را استوار ساخته و نوح را به سوار کردن تمامي جانداران بر کشتی خویش امر کرده، جملگی آنان را از طوفان سهمگین نجات می­بخشد.[5] امّا مهم­ترین پیمان الاهی با انسان در ماجراي حضرت ابراهیم علیه­السَّلام است . از نظرگاه تورات، ابراهیم عليه­السَّلام همان «پدر اُمّت» هايي است که وارث سرزمین کنعان خواهند شد، در آن­جا مستقرّ شده و تا اَبَد مالک آن خواهند بود.[6] در اناجیل و «عهد جدید» نیز از دو پیمان الاهی سخن رفته است: نخست پیمان خدا با ابراهیم علیه­السَّلام و دیگری با داود علیه­السلام؛ در اوّلی وعده اِعطا و مالکیّت سرزمین موعود داده شده و در دوّمی وعده پادشاهی و سلطنت بر طوایف و اُمّت­ها.

مقایسه محتوا و مضامین عهد الاهی در دو مجموعه «عهد عتیق» و «عهد جدید» خود بحث مستقلی مي­طلبد. به نظر می­رسد مطالبی که در اين باب در عهد جدید آمده، ت