کلام نور
  • طلب‌ العلم‌ فريضة علي‌ كل‌ مسلم‌ فاطلبوا العلم‌ من‌ مظانه‌ واقتبسوه‌ من‌ اهله

  • انا مدينة الحكمة [مدينة العلم] وعلي‌ بن‌ ابي‌ طالب‌ بابها؛ ولن‌ توتي‌ المدينة الا من‌ قبل‌ الباب‌

  • ايها الناس‌ ! اعلموا ان‌ كمال‌ الدين‌ طلب‌ العلم‌ والعمل‌ به‌... والعلم‌ مخزون‌ عند اهله‌ وقد امرتم‌ بطلبه‌ من‌ اهله‌ فاطلبوه‌

  • يا كميل‌ ! لا تاخذ الا عنا تكن‌ منا

  • شرقا وغربا، فلا تجدان‌ علما صحيحا الا شيئا خرج‌ من‌ عندنا اهل‌ البيت

  • في‌ قول‌ الله‌ عز وجل‌: فلينظر الانسان‌ الي‌ طعامه‌ قال‌: قلت‌: ما طعامه‌؟ قال‌: علمه‌ الذي‌ ياخذه‌ عمن‌ ياخذه

  • كل‌ ما لم‌ يخرج‌ من‌ هذا البيت‌ فهو باطل

برتری کربلا بر کعبه – حجت الاسلام فاضل

  برتری کربلا بر کعبه

برخی به خاطر توجّه خاص شیعیان به کربلا گمان کرده اند که از ديدگاه شيعه، خانه خداوند اهميت چندانى ندارد. ولی مدارک و عملکرد شیعه نشان می دهد که تمامی شيعيان با پيروى از امامان معصوم:براى كعبه حرمت ويژه ای را قائل اند. اگر کسی کمی به کتب فقهی و توضیح المسائل مراجع آشنا باشد بخوبی می داند که شرط صحّت و قبول اعمالی چون نماز یومیه است و نماز و تدفين ميت و ذبح حیوان بسوى قبله یا همان بسوی كعبه بودن است. شيخ طوسى۱يكى از استوانه هاى علمى و فقهى شيعه، شناخت قبله را براى انجام امورى كه ذكر شد؛ واجب مى‌داند و در پايان تصريح مى‌كند كه قبله همان كعبه است.۱شيخ در مبسوط نيز همين مطالب را آورده است.۲  
سيد  مرتضى علم الهدى۱می نویسد: رو به قبله بودن ذبيحه در صورت امكان، از مطالبى است كه تنها اماميه قائل به وجوب آن است. امّا بقيه فقهاء (‌از غير اماميه) ‌در وجوب و شرط بودن آن در تذكيه ذبيحه، مخالفت كرده‌اند.۳ و این خود نشانگر این است که شیعه بیش از هر کسی دیگر به قبله توجّه دارد. حضور انبوه و چشم گیر شیعیان در مراسم عبادی حج خود نشان دیگری از اهمیت شیعه به کعبه است. شیعه معتقد است که اگر شخص مستطيع حج را بدون عذر ترك كند؛ كافر است. و يا بدون عذر آن را به تأخير اندازد و بميرد؛‌ بر طريقه دين يهودى و نصرانى مرده‌ است. در نظر شیعه انجام مراسم حج بر شخصی که توان انجام آن را دارد واجب است و هیچ عملی جایگزین آن نمی شود.
بنا براين از نظر فقه شيعه اگر كسى مستطيع بود و عذرى برايش پيش آمد و يا قبل از انجام حج از دنيا رفت با اين كه بر انجام آن وصيت نكرده باشد، بايد به نيابت از او حج را بجا آورد و انجام هر گونه اعمال مستحبى يا واجب ديگر نمى‌تواند جايگزين آن شود و اين دليل ديگر بر اهميت حج و عظمت كعبه در نزد شیعه است. از جمله مواردى كه اهميت كعبه را ثابت مى‌كند اين است كه زيارت كعبه در نظر شيعيان واجب است؛ امّا زيارت كربلا همانند كعبه واجب نيست؛ بلكه در بعضى مواقع مستحب مؤكد است.

علامه حلّى۱ در جهت اثبات استحباب زیارت امام حسین۷ مى‌نویسد:

امام باقر۷فرمودند: شيعيان ما را به زيارت مضجع شريف امام حسين۷ امر كنيد؛ زيرا زيارت آن حضرت۷رزق و روزى را زياد و عمر را طولانى كرده و امورى كه بدى و شر را جلب مى‏كنند دفع مى‏نمايد. و زيارت آن حضرت۷بر هر مؤمنى كه اقرار به امامت حضرتش از طرف حق تعالى دارد واجب و لازم است‏. و زيارت امام حسين۷ در روز عرفه،‌ روز اول و نصف ماه رجب و نيمه شعبان و شب قدر و شب عيد فطر و قربان و روز عاشورا و و روز بيستم صفر و در هر ماه مستحب است و در اين باره روايت متواتر وجود دارد.۴  
البته گرچه در این روايت كلمه « مفترض یا همان لازم»‌ آمده ولى اين با توجّه به روایات دیگر که مسئله زیارت را به صراحت مستحب دانسته اند؛ به معناى واجب نيست بلكه به معناى سنّت مؤكّد و مستحب مؤكّد است و شاهد بر استحباب زیارت سید الشهداء۷حدیث ابن قولویه است که به سند صحیح از امام صادق۷نقل نموده است که حضرتش۷به ابن ابى يعفور فرمودند:

به خدا سوگند اگر فضليت زيارت امام حسين۷را براى شما بيان كنم يك نفر از شما به حج نخواهد رفت، مگر نمى دانى كه خداوند قبل از اين كه مكه را حرم خويش قرار دهد، كربلا را حرم خود قرار داده است؟! ابن ابى يعفور مى‌گويد: به حضرت۷گفتم: پس چرا خداوند
(در قرآن) حج خانه خود را بر مردم واجب گردانيده ولى نامى از زيارت امام حسين۷نبرده است؟ حضرت۷فرمود: خداوند متعال اين چنين خواسته است مگر نشنيده اى كه امير المؤمنين۷
فرمود در وضو مسح كردن زير پا، شايسته تر از روى پا هست ولى خداوند مسح روى پا را واجب ساخته است. مگر نمى دانى كه ميقات و محل احرام اگر در حرم بود به خاطر جايگاه حرم افضل بود؛‌ ولى خداوند ميقات را خارج از حرم قرار داده است.۵  
یعنی مسئله وجوب حج بر مستطیع و استحباب زیارت امام حسین۷با این که کربلا مهم تر است هر یک تابع علل خاص خویش است و نمی توان در دین قیاس کرد.
از نظر ما هم کعبه و هم کربلا  شریف و بسیار محترم اند. روایات، بيانگر اين مطلب است كه علاوه بر مكّه معظّمه « عنوان حرم الله و حرم رسوله» بر اماكن مقدّس مدينه،‌ كربلا و كوفه نيز اطلاق شده است. این روايات از نظر سند صحيح و هيچگونه مشكلى ندارند. اطلاق اين تعبير، دليل بر اين است كه مكان هاى فوق از عظمت و قداست خاصى برخوردار است بنا بر  این هیچ بُعدی ندارد که در برخی از فضایل مشترک باشند که البته بیانگر آن تنها نصّ است نه قیاس. مرحوم كلينى با سند صحيح نقل مى‌كند كه نماز در كعبه و حرم امام حسين۷تمام خوانده مى‌شود.۶ و نیز با توجّه به عظمت سید الشهداء۷هیچ بُعدی ندارد که کربلا بر بقیه امکان مقدّس برتری داشته باشد چنانکه بسیاری از اعاظم به این مطلب تصریح کرده اند. از آن جمله است مرحوم شهيد  اول که در كتاب دروس مى‌نويسد:
در باره كربلا مرحجات وارد شده است. اقرب اين است كه جايگاه قبور ائمّه:نيز هم چنين است (‌مرجّح دارند) امّا نسبت به شهرهاى كه ائمّه:در آنان بودند حتى مدينه؛‌ مكّه برتر از آنهاست.۷
و به همین مطلب ابن ابى جمهور احسائى تصریح کرده است و می گوید:
بدون ترديد جايگاه قبور ائمه:بر زمين بيت الحرام برتر است و امّا افضليت كربلا بر زمين مكّه به مقتضاى ادلّه است.۸
و علّامه سيد شرف الدّين موسوي عاملي می نویسد:
هيچ استبعاد و اشكال در اين امر(برترى كربلا) نيست، زمين كربلا به خاطر اين كه حضرت امام حسين سيد الشهداء۷را در برگرفته شرافت پيدا كرده است. طبق رواياتى كه فريقين نقل كرده‌اند؛‌ حرمت مؤمن بالاتر از كعبه است. وقتى حرمت مؤمن اين گونه باشد؛ پس چرا نوه‌ رسول خدا۶و ريحانه پيامبر و آقاى جوانان اهل بهشت حرمتش برتر از كعبه نباشد؟ منظور امام صادق۷از اين بيان، ابراز برترى زمين كربلا است؛ نه رها كردن فريضه حج.
مرحوم سید مهدی بحر العلوم در منظومه اش در این باره چنین سرود:
               و من حديث كربلاء و الكعبة         لكربلاء بان علـو الـرتبـة
از گفتگوى كربلا و كعبه (‌و تفاخر بر همديگر) برترى رتبه براى كربلا آشكار شد.
و به آن مرحوم هادى كاشف الغطا افزود:
               لم تخلق الكعبة لولا كربـلاء        و كربـلا نالت بما فيه العـلا
               تزهـو كربـلا لأهـل الجنّـة         كالكوكب الدري في الدجنة
اگر كربلا نبود كعبه آفريده نمى‌شد و كربلا به درجه‌ى از عظمت كه سزاوار اوست رسيده است.
كربلا براى بهشتيان همانند ستاره‌ى درخشان در شب تار مى‌درخشد.۹
شاعری در این مورد سرود:
           هي الطفوفُ فَطُفْ سبعًا بمغناها           فمـا لمكةَ معنًى مثل معناها
           أرضٌ و لكنها السبعُ الشدادُ لها           دانتْ و طأطأَ أعلاها لأَدْناها
اين مزار شهيدان (زمين كربلا) است در ساحل دريا، پس هفت مرتبه طواف كن محل آرامگاه آن را. براى مكّه صفایى همانند صفاى كربلا نيست، كربلا زمينى است كه سختى هاى هولناك در آنجا فرود آمد و هر كه در آن جا رفت فروتن و خاضع شد.
از مجموع روایات چنین استفاده می شود که خلقت کربلا قبل از کعبه بوده است و حتی خود کعبه به طفیل کربلا خلق شده و هر شرافتی که دارد از کربلا دارد و کربلا نیز هر چه دارد از حسین بن علی۷چه از نظر خلقت و چه از نظر شرافت. امام باقر۷‌فرمود:

خداوند زمين كربلا را قبل از خلق كعبه مقدّس و مبارك قرار داده بود.۱۰

تا اين جا روشن شد كه از نظر روايات صحيح و موثق، كربلا برتر از كعبه است؛ زيرا كربلا واسطه خلقت كعبه است،‌ هر شرافت و فضيلتى را كه مكّه دارد به بركت زمين كربلا است. کعبه در عین عظمتش در مقابل کربلا همانند قطره‌ى نسبت به درياست و اگر خاك كربلا و آن آرميده بی مثالش نبود؛‌ برای کعبه و طائفینش افتخاری حاصل نمی شد.
در روایت مفاخره کعبه چنین آمده است که کعبه گفت:

كدام زمين مثل من است و حال آن كه خداوند خانه‏اش را بر پشت من بنا كرده و مردم از هر راه دورى متوجّه من مى‏شوند و حرم خدا و مأمن قرار داده شده‏ام؟!! خداوند متعال به سويش وحى كرد و فرمود: بس كن و آرام بگير، به عزّت و جلال خودم قسم آنچه را كه تو براى خود فضيلت مى‏دانى در قياس با فضيلتى كه به زمين كربلاء اعطاء نموده‏ام همچون‏ قطره‏اى است نسبت به آب دريا كه سوزنى را در آن فرو برند و آن قطره را با خود بر دارد، و اساساً اگر خاك كربلاء نبود اين فضيلت براى تو نبود و نيز اگر نبود آنچه كه اين خاك آن را در بر دارد تو را نمى‏آفريدم و بيتى را كه تو به آن افتخار مى‏كنى خلق نمى‏كردم
بنابر اين آرام بگير و ساكت باش و متواضع و خوار و نرم باش و نسبت به زمين كربلا استنكاف و استكبار و طغيانى از خود نشان مده و الّا تو را فرو برده و در آتش جهنّم قرارت مى‏دهم.۱۱
حضرت على بن الحسين۷فرمودند:
خداوند متعال بيست و چهار هزار سال قبل از اينكه زمين كعبه را خلق كند و آن را حرم قرار دهد زمين كربلا را آفريد و آن را حرم امن و مبارك قرار داد، و هر گاه حق تعالى بخواهد كره زمين را لرزانده و حركتش دهد (شايد كنايه از قيامت باشد) زمين كربلا را همراه تربتش در حالى كه نورانى و شفّاف هست بالا برده و آن را در برترين باغ‏هاى بهشت قرار داده و بهترين مسكن در آنجا مى‏گرداند و ساكن نمى‏شود در آن مگر انبياء و مرسلين (يا بجاى اين فقره فرمودند: و ساكن نمى‏شود در آن مگر رسولان اولو العزم) اين زمين بين باغ‏هاى بهشت مى‏درخشد همان طورى كه ستاره درخشنده بين ستارگان نورفشانى مى‏نمايد، نور اين زمين چشم‏هاى اهل بهشت را تار مى‏كند و با صدائى بلند مى‏گويد: من زمين مقدّس و طيّب و پاكيزه و مباركى هستم كه سيد الشهداء۷و سرور جوانان اهل بهشت را در خود دارم.‏۱۲
و این برتری کربلا است که اقتضاء کرده سجده بر آن تربت پاک آثار خاص و منحصر به فرد داشته باشد. شهید اول می نویسد:
برترین زمین برای سجده تربت سید الشهدا۷است.۱۳
و محقّق سبزواری نیز تأکید می کند بهتر سجده كردن بر زمين است امّا برتر اين است كه زمين تربت امام حسين باشد.۱۴ بنابر این نماز در کنار مضجع امام حسین۷بر نماز در کنار کعبه مکرّمه ترجیح دارد. و همین برتری کربلا اقتضا کرده تا تربت کوی امام شفا بخش باشد. بی شک یکی از ویژگی های کربلا شفای تربت آن برای دوستان۱۵و باورمندان۱۶به آن است و این در حالی است که خوردن هر نوع خاکی و لو به مقدار کم حتی خاک کعبه حرام است. امام صادق۷به نقل يونس بن ربيع فرمودند:‌
نزد سَر مبارك حسين بن على۷تربت قرمزى است كه در آن شفاء هر دردى غير از مرگ مى‏باشد.۱۷
و نیز فرمودند:
در تربت قبر امام حسين۷شفاء هر دردى بوده و آن دواء اكبر مى‏باشد.۱۸  
و همین برتری کربلا است که اقتضا کرده است که بیشترین توجّه را ذات باری تعالی به زائر امام حسین۷داشته باشد. در روايت صحيح آمده است كه خداوند متعال قبل از اين كه به زائران عرفات توجّه كند،‌ به زائران كربلا عنايت مى‌‌كند.
امام صادق۷فرمود:

خداوند تبارك و تعالى پيش از آنكه به اهل عرفات تجلّى كند، به زائران قبر حسين۷جلوه مى‏فرمايد و خواسته‏هاى آنان را برآورده مى‏سازد و گناهانشان را مى‏آمرزد و شفاعت آنان را درباره ديگران مى‏پذيرد و در مرحله بعد به اهل عرفات مى‏پردازد و با آنان نيز چنين مى‏كند.۱۹

شيخ حرّ عاملى با سند صحيح از امام صادق۷نقل كرده است: حارث بن مغيره، مى‏گويد:

حضرت ابى عبد الله۷فرمودند: خداوند متعال فرشتگانى دارد كه موكّل قبر حضرت امام حسين۷مى‏باشند هنگامى كه شخص قصد زيارت آن حضرت۷را نموده غسل كند حضرت محمّد۶ايشان را مورد ندا قرار داده و مى‏فرمايد: اى مسافران خدا! بشارت باد بر شما كه در بهشت با من هستيد. سپس امير المؤمنين۷به ايشان ندا نموده و مى‏فرمايد: من ضامنم كه حوائج شما را بر آورده نموده و بلا را در دنيا و آخرت از شما دفع كنم، سپس پيامبر اكرم۶و امير مؤمنان۷با ايشان از طرف راست و چپ ملاقات فرموده تا بالاخره به اهل خود بازگردند.۲۰

در عظمت کربـلا همیـن بس ، كسى كـه مضجع شريف امام حسيـن۷را بـا شناخت حـق آنحضرت۷در روز عاشورا زيارت كند؛ مانند اين است كه خداوند را در عرش زيارت كرده است.۲۱  
شاید این عقیده ما که در عین حالی که به کعبه احترام و عظمت خاصی را قائل ایم ولی در عین حال کربلا را به خاطر شأنیت امام حسین۷برتر می دانیم بر برخی گران آید و نتوانند آن را تحمّل کنند ولی کسی که جریان خلقت را از ابتدا بررسی کند و بداند که خدا اولین چیزی که آفرید نور بود و آن را به دو نصف نمود و نصفی را پیامبر گرامی اسلام۶و نصف دیگر را حضرت امیر مومنان۷قرار دارد و از این انوار بقیه اهل بیت: و مجموع این عالم را آفرید براحتی عظمت امام حسین۷برایش روشن شده و فضیلت یافتن کربلا به خاطر امام حسین۷بر همه اماکن امری بسیار طبیعی و سهل خواهد شد.
بی شک اعتقاد به برتری کربلا بر کعبه مورد اعتراض عامّه است. ولی مراجعه به کتب آنها نشان می دهد که برخی از آنان مدینه را از مکه شریف تر و مهم تر می دانند.

نووى از علماى بزرگ شافعى است که می نویسد:
در نزد ما مكّه برترين زمين است و اين قول علمای‌ مكّه،‌ كوفه،‌ ابن وهب،‌ ابن حبيب مالكيان و جمهور علما است. عبدرى گفته: اين قول اكثر فقهاء و مذهب احمد (حنبل) در اصح دو روايت از اوست. امّا مالك و جماعتى قایلند كه مدينه برتر از مكّه است. علماى اهل سنت اجماع دارند كه مكه و مدينه برترين نقطه زمين است امّا در اين كه كدام يكى از اين دو بر ديگرى برترند، اختلاف دارند.۲۲ ‌
و این ابن حزم است که در المحلى اختلاف اقوال اهل تسنن را اينگونه نقل می کند:
مكّه برترين بلاد خداست كه منظور حرم به تنهایى و عرفات است. بعد از مكّه، مدينة‌ النبى (يعنى حرم) و پس از آن بيت المقدس (مسجد فقط) برتر اند. اين قول جمهور از علما است. مالك گفته:‌ مدينه برتر از مكّه است. پيروان او به روايات فراوان احتجاج كرده اند.۲۳
عبدالله ابن عبد البر قرطبى مالكى نيز جمعى از اهل بصره را در زمره طرفداران كسانى ذكر كرده كه مدينه را برتر از مكّه مى‌دانند. ابو يحيى گفته مردم در برترى مكّه بر مدينه اختلاف كرده اند. مالك و بسياى از اهل مدينه قایل شده اند كه مدينه برتر از مكّه است،‌ شافعى گفته: ‌
مكّه بهترين بقاع زمين است و اين قول عطاء و اهل مكه و كوفه است. مردم بصره نيز در اين امر اختلاف كرده اند طائفه‌ى گفته اند مكّه و طائفه‌ى قائلند كه مدينه برتر است.۲۴  
بنابر این صرف نظر از صحّت و یا عدم صحّت این نظر، مقدّم داشتن برخی اماکن بر مکّه امری عجیب نیست و چنین چیزی در مدارک اهل تسنن نیز وجود دارد.

۱- النهايةفي مجرد الفقه والفتاوى،‌ ص۶۲٫
۲- المبسوط، ج۱، ص۷۷٫
۳-‌ الانتصار، ص۴۰۵٫
۴- تذكرة الفقهاء، ج۸، ص۴۵۴٫
۵- كامل الزيارات، ص۴۴۹٫
۶- الأصول من الكافي، ج۴، ص۵۸۶٫
۷- الدروس الشرعية في فقه الإمامية، ج۱، ص۴۷۰٫
۸- عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، ج۱، ص۴۳۰٫
۹- بلاغة الإمام علي بن الحسين۸خطب و رسائل و كلمات، ص۷۱٫
۱۰- تهذيب الأحكام،ج۶، ص۷۲٫
۱۱- كامل الزيارات، ص۴۵۰؛ تفصيل وسائل الشيعة إلي تحصيل مسائل الشريعة، ج۱۴، ص۵۱۴٫
۱۲- كامل الزيارات، ص۴۵۱؛ المزار الكبير، ص۳۳۸٫
۱۳- البيان، ص۸۸٫
۱۴- كفاية الأحكام، ج۱، ص۸۴٫
۱۵- عيون أخبار الرضا۷، ج۲، ص۹۵؛ الفصول المهمة في أصول الأئمة، ج۳، ص۴۳٫
۱۶-  الأصول من الكافي، ج ۴، ص ۵۸۸؛ كامل الزيارات، ص۴۶۱٫
۱۷- كامل الزيارات، ص۴۶۸٫
۱۸- مصباح المتهجد، ص۷۳۲٫
۱۹- كامل الزيارات، ص۳۰۹؛ ثواب الأعمال وعقاب الأعمال، ص۹۰؛ مصباح المتهجد، ص۷۱۵٫
۲۰- تفصيل وسائل الشيعة إلي تحصيل مسائل الشريعة، ج۱۴، ص ۴۸۵٫
۲۱- تهذيب الأحكام، ج۶، ص۵۱؛ تفصيل وسائل الشيعة إلي تحصيل مسائل الشريعة، ج۱۴، ص۴۷۶٫
۲۲- المجموع، ج۷، ص۳۸۹- ۳۸۸٫
۲۳- المحلي، ج۷، ص۲۷۹٫
۲۴- الاستذكار الجامع لمذاهب فقهاء الأمصار في شرح الموطأ، ج۲، ص۴۶۰٫

– إبن حزم الأندلسي الظاهري، ابومحمد علي بن أحمد (متوفاي۴۵۶ه)، المحلي، تحقيق: لجنة إحياء التراث العربي، ناشر: دار الآفاق الجديدة – بيروت.
– الاحسائي، محمد بن علي المعروف بابن أبي جمهور(متوفاي۸۸۰ ه)، عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، تحقيق: مجتبى العراقي، چاپخانه: سيد الشهداء – قم، الطبعة الأولى ۱۴۰۳ – ۱۹۸۳ م.
– الحائري، جعفر عباس، بلاغة الإمام علي بن الحسين (۸) خطب و رسائل وكلمات، الناشر: دار الحديث للطباعة والنشرـ قم، الطبعة الأولى، ۱۴۲۵ ه ق.
– الحر العاملي، محمدبن الحسن (متوفاي۱۱۰۴ه)، تفصيل وسائل الشيعة إلي تحصيل مسائل الشريعة، تحقيق و نشر: مؤسسة آل البيت:لإحياء التراث، الطبعة الثانية، ۱۴۱۴ه ق.
– الطوسي، الشيخ ابوجعفر،  (متوفاي۴۶۰هـ)، النهايةفي مجرد الفقه والفتاوى، انتشارات قدس محمدي، قم.
– الطوسي، الشيخ الطائفة أبي جعفر محمّد بن الحسن، (متوفاي۴۶۰ ه)‍، مصباح المتهجد، ناشر: مؤسسة فقه الشيعة، بيروت ـ لبنان، الطبعة الأولى۱۴۱۱ه‍ – ۱۹۹۱م.
– الطوسي، الشيخ ابوجعفر، محمّد بن الحسن (متوفاي۴۶۰ه)، تهذيب الأحكام،تحقيق: السيد حسن الموسوي الخرسان، ناشر: دار الكتب الإسلامية ـ طهران، الطبعة الرابعة،‌۱۳۶۵ه ش.
– العاملي، شمس الدين الشيخ محمد بن مكي(الشهيد الأول)،‌ متوفاي۷۸۶ه، الدروس الشرعية في فقه الإمامية، تحقيق و نشر: مؤسسة النشر الإسلامي ـ قم، الطبعة الأولى، ۱۴۱۲ ه‍ ق.
– العاملي، محمّد بن جمال الدين مكي، الشهيد الأول(متوفاي ۷۸۶)، ناشر: مجمع الذخائر الإسلامية- قم – إيران.
– العاملي، محمّد بن الحسن الحر العاملي (متوفاي۱۱۰۴ه)، الفصول المهمة في أصول الأئمة، تحقيق: محمّد بن محمد الحسين القائيني، ناشر: مؤسسة معارف إسلامي إمام رضا۷، الطبعة الأولى۱۴۱۸ ه ق.
– القمي، ‌أبي القاسم جعفر بن محمّد بن قولويه (المتوفي ۳۶۸ ه‍ ق) كامل الزيارات، التحقيق: الشيخ جواد القيومي، الناشر: ‌مؤسسة نشر الفقاهة، المطبعة مؤسسة النشر الاسلامي، الطبعة الأولى۱۴۱۷ه ق.
– القمي، أبي جعفر الصدوق محمّد بن علي بن الحسين بابويه (متوفاي۳۸۱ ه)، عيون أخبار الرضا۷، تصحيح و تعليق: الشيخ حسين الأعلمي،‌ الناشر: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات بيروت ـ لبنان، الطبعة الأولى ۱۴۰۴ ه‍ – ۱۹۸۴م .
– القمي، الشيخ الصدوق أبي جعفر محمّد بن علي ابن الحسين بن موسى بن بابويه (متوفاي۳۸۱ ه)‍، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، الناشر: منشورات الرضى ـ قم، الطبعة الثانية، ۱۳۶۸ ه‍ ش.
– الكليني الرازي، أبوجعفر محمّد بن يعقوب بن إسحاق (متوفاي۳۲۸ ق)، الأصول من الكافي، ناشر: اسلاميه‏، تهران‏، الطبعة الثانية،۱۳۶۲ هـ.ش.
– المرتضي علم الهدي، ابوالقاسم علي بن الحسين (متوفاي۴۳۶ه)،‌ الانتصار، تحقيق و نشر: مؤسسة النشرالإسلامي التابعة لجماعة المدرسين ـ قم،۱۴۱۵ه ق.
– المشهدي الحائري، أبو عبدالله محمّد بن جعفر، (متوفاي ۶۱۰ه) المزار الكبير، التحقيق: جواد القيومي الأصفهاني، ناشر: نشرالقيوم، المطبعة: مؤسسة النشر الاسلامي الطبعة الأولى ـ قم ۱۴۱۹ه ق.
– النمري القرطبي المالكي، ابوعمر يوسف بن عبد الله بن عبد البر (متوفاي۴۶۳ه)، الاستذكار الجامع لمذاهب فقهاء الأمصار في شرح الموطأ، تحقيق: سالم محمد عطا – محمد علي معوض، ناشر: دارالكتب العلمية-بيروت، الطبعةالأولى، ۲۰۰۰م.
– النووي الشافعي، محيي الدين أبو زكريا يحيى بن شرف (متوفاي۶۷۶ ه)، المجموع، ناشر: دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع،‌ بيروت- ۱۹۹۷م.
– العلامة الحلي، الحسن بن يوسف المطهّر، (المتوفا ۷۲۶ ق) تذكرة الفقهاء، تحقيق و نشر: مؤسسة آل البيت:
لإحياء التراث ـ قم، الطبعة الأولى- ۴۱۷۱ ه ق.
– سبزواري، محمّد باقر، (متوفاي ۱۰۹۰ ه‍) كفاية الأحكام، تحقيق: مرتضى الواعظي الأراكي، ناشر: مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين ـ قم، الطبعة الأولى ۱۴۲۳ ه‍ ق.

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *